Po śmierci przedsiębiorcy powołanie instytucji, jaką jest zarządca sukcesyjny, stanowi kluczowe narzędzie dla zachowania ciągłości działalności gospodarczej. Uprawnienie to przysługuje spadkobiercom ustawowym i testamentowym, którzy przyjęli spadek, a także zapisobiercom windykacyjnym przedsiębiorstwa. Nie jest istotne, czy spadek został przyjęty wprost czy z dobrodziejstwem inwentarza – wystarczy skuteczne oświadczenie o przyjęciu dziedziczenia.
Zarządca sukcesyjny powoływany jest w drodze aktu notarialnego. Do jego ustanowienia konieczna jest zgoda określonej większości uprawnionych, posiadających ponad 85/100 udziałów w przedsiębiorstwie w spadku. Jeżeli istnieje testament, to prawo do powołania zarządcy sukcesyjnego przysługuje w pierwszej kolejności spadkobiercy testamentowemu. Spadkobiercy ustawowi mogą działać jedynie w zakresie, w jakim spadek do nich faktycznie przypadł.
W praktyce powołanie zarządcy sukcesyjnego przez spadkobiercę testamentowego wymaga okazania testamentu, najczęściej poprzez jego otwarcie i ogłoszenie przez sąd lub notariusza. Zapisobierca windykacyjny, któremu przypadło przedsiębiorstwo lub udział w nim, także ma prawo do powołania zarządcy sukcesyjnego po przyjęciu zapisu. Przedmiotem zapisu może być bowiem przedsiębiorstwo w spadku, co ustawodawca wyraźnie dopuścił w art. 981¹ § 2 kodeksu cywilnego.
W sytuacjach spornych – np. kwestionowania ważności testamentu – nadal możliwe jest powołanie zarządcy sukcesyjnego, jeżeli w procedurze wezmą udział wszystkie osoby mogące dziedziczyć spadek i wyrażą zgodę. Rozwiązanie to chroni interesy potencjalnych sukcesorów i zapewnia funkcjonowanie przedsiębiorstwa. Dzięki temu zarządca sukcesyjny pełni rolę tymczasowego administratora, nie przesądzając o ostatecznym kręgu osób uprawnionych do spadku.
Zdarza się, że spadek lub udział w spadku zostaje zbyty przed potwierdzeniem praw do niego. W takiej sytuacji to nabywca wstępuje w prawa i obowiązki spadkobiercy, w tym w prawo do powołania zarządcy sukcesyjnego. Zbywca, mimo że formalnie pozostaje spadkobiercą, traci uprawnienie do zarządu. Przedsiębiorstwo w spadku może więc być zabezpieczone przez osobę, która faktycznie stanie się jego właścicielem.
Zarządca sukcesyjny odpowiada za bieżące funkcjonowanie przedsiębiorstwa do czasu ostatecznego zakończenia spraw spadkowych. Jego ustanowienie zapewnia ciągłość umów, zatrudnienia pracowników oraz stabilność finansową. Spadek obejmujący przedsiębiorstwo bez zarządu sukcesyjnego może prowadzić do paraliżu działalności. Dlatego ustawodawca przewidział szczegółowe mechanizmy, by spadkobiercy mogli skutecznie chronić dorobek zmarłego przedsiębiorcy poprzez powołanie zarządcy sukcesyjnego.
